Rodna ravnopravnost na izabranim funkcijama: Akcioni plan u šest koraka

Predavač na trećem modulu Online Master Class-a “Orodnjavanje ustava u svjetlu EU i međunarodnih obaveza” je bio Saša Gavrić, međunarodni ekspert za rodnu ravnopravnost, demokratsko upravljanje i ljudska prava i saradnik za rodnu ravnopravnost u političkom životu pri OEBS-ovoj Kancelariji za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR) u Varšavi (Poljska) koji je polaznicima i polaznicama predstavio publikaciju Rodna ravnopravnost na izabranim funkcijama: Akcioni plan u šest koraka.

Kako bi pružio procjenu mogućnosti za povećanje političkog učešća žena širom OSCE-ovog regiona, ovaj izvještaj postavlja opštu sliku zastupljenosti žena u državama članicama OSCE-a i razmatra uticaj svake od institucionalnih strategija o kojima se raspravljalo u Akcionom planu od šest koraka. Dokazi su izvedeni iz međunacionalnih poređenja između država članica OSCE-a, iz istraživanja javnog mnijenja i iz studija slučaja „prije” i „poslije”. Studija se posebno fokusira na odabrane primjere koji ilustruju pozitivan uticaj svake od ovih strategija, osvetljavajući kako su mjere uvedene i zašto su se neke strategije pokazale uspješnijim i efikasnijim od drugih. Studija se završava razmatranjem sljedećih koraka u izradi Priručnika o mjerama za promovisanje učešća žena u političkim strankama i daje odgovor na pitanje koje druge informacije bi se mogle prikupiti u tu svrhu. Tamo gdje ova osnovna analiza istražuje ‘meni opcija’ različitih mjera dostupnih vladi i političkim akterima za poboljšanje političkog učešća žena, Priručnik će pružiti strategije za provođenje ovih mjera u djelo kroz praktične poticaje stavljajućipažnju na redoslijed i opcije prilagođene različitim političkim i izbornim sistemima.

III Ustavi

Šta je razlog za ove upečatljive suprotnosti u različitim državama u pogledu rodne neravnopravnosti na izabranim funkcijama? Mnoga nastojanja da se ovi obrasci objasne usredsređena su na političke institucije. Postoje čvrsti dokazi koji ukazuju na to da su zvanične institucije važne. Istovremeno, ova su “pravila igre” otvorena i za djelotvorne intervencije i reformu politike. U suštini, takve institucionalne inicijative obuhvataju ustavne odredbe kojima se ženama garantuju građanska prava, uključujući biračko pravo i pravo da vrše javnu funkciju bez obzira na pol, te odredbe kojima im se priznaje niz drugih osnovnih sloboda radi sprečavanja diskriminacije žena, kao i odredbe o imovinskim pravima i pravima nasljeđivanja, zemljišnim pravima, uslovima za sticanje državljanstva, i bračnim pravima. Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima, koja je donesena 1948. godine, garantuje “jednaka prava muškaraca i žena”, a ove obaveze su dodatno proširene Konvencijom o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena (CEDAW) iz 1979., koju je potvrdilo 189 država članica UN. Imajući na umu ove međunarodne ugovore, svi ustavi država članica OEBS-a daju ženama puna građanska prava jednako kao i muškarcima, uz pravo da biraju i da budu birane na izabrane funkcije. Ipak, neke od ovih reformi sprovedene su relativno skoro; žene su u Švajcarskoj ostvarile su puno biračko pravo po istom osnovu kao i muškarci tek 1971. godine, u Portugaliji 1976. godine, a u Kazahstanu i Moldaviji 1994. godine.

Tabela 4: Ustavne odredbe za rodnu ravnopravnost u parlamentu

 Godina donošenja ustava ili ustavnih amandmanaKlauzulaDonji dom pralementaGornji dom parlementa
Avganistan2004.Član 83, poglavlje 5XX
Bangladeš2004. (a)Član 65, poglavlje 3XX
Burundi2005.Član 164XX
Francuska1999.Članovi 1 i 4XX
Irak2004.Član 4(4)X 
Malavi1994. (b)Član 68(4)XX
Pakistan2002. (c)Član 51(1,3)XX
Ruanda2003.Članovi 9(4), 76(2), i 82XX
Somalija (d)2004.Član 29X 
Švajcarska2005.Članovi 84(2), 86, 95(3a)  
Tanzanija1992.Članovi 66(1b) i 78(1)X 
  1. Ranije ustavne odredbe takođe su predviđale zagarantovane mandate za žene u parlamentu 1972., 1978., i 1990. godine, ali ovakve odredbe bi istekle nakon 10 do 15 godina.
  2. b Iako ustav garantuje mandate za žene u Senatu, Parlament Malavije je 2001. godine glasao da ukine Senat. Ta mjera je dakle utvrđena za organ koji ne postoji.
  3. Ranije ustavne odredbe takođe su garantovale mandate za žene u parlamentu u 1954., 1956., 1962., 1970., 1973., 1981., i 1984. godini.
  4. Odredba u Prelaznoj saveznoj povelji Republike Somalije.

Umnogome prevazilazeći odredbe kojima se utvrđuju jednaka građanska prava za žene i muškarce kao građane, desetak zemalja širom svijeta u svojim ustavima sada predviđa kvote za rodnu ravnopravnost za izabrana mjesta u donjem ili gornjem domu parlamenta (v. Tabelu 4).

Uz to, dvije zemlje – Indija i Namibija – uvele su ustavnim 18 odredbama kvote za opštinske izbore. Jedna od najpoznatijih ovakvih inicijativa među državama članicama OEBS-a odnosi se na izmjenu Ustava koja je osmišljena da bi se ostvarila ravnopravnost na izabranim funkcijama. Ona je usvojena u Francuskoj jula 1999. godine, a nakon nje uslijedio je novi izborni zakon donijet u junu 2000. godine ( Rubrika 1).

Izuzetan efekat ovih odredaba se u drugim zemljama može ilustrovati odredbama o pozitivnom djelovanju u Ustavu Avganistana (Prilog II), koje su sadržane u novom izbornom zakonu donesenom 2005. godine. Ovim odredbama propisuje se da parlament treba da izdvoji mjesta za najmanje 68 žena od ukupno 249 poslanika (27 %) u donjem domu parlamenta (Wolesi Jirga) a Avganistanci su izabrali čak i veći broj od propisanog minimuma. I pored veoma tradicionalističke kulture u stavovima prema djevojkama i ženama, i atmosfere nasilja i zastrašivanja tokom nedavnih izbora za Wolesi Jirga tokom 2005. i 2010. godine, mnoge žene su se kandidovale na izborima i mnoge su uspješno i izabrane. Tako su 2005. godine žene činile 28 % donjeg doma.

FRANCUSKI POKRET PARITETA

Jula 1999. godine, francuski parlament izmijenio je ustav donošenjem Ustavnog zakona 99-569, kojim je izmijenjen član 1. koji glasi “zakonima će se podsticati ravnopravan pristup žena i muškaraca izabranim funkcijama i mjestima” i člana 4. koji propisuje da političke partije “doprinose primjeni [ovog] načela”. Juna 2000. godine, poslanici su izglasali novi izborni zakon – popularno nazvan ‘zakon o ravnopravnosti’ – kojim je propisano da partije nominuju jednak broj kandidata muškaraca i žena na opštinskim i parlamentarnim izborima, kao i izborima za Evropski parlament (pri čemu ovaj uslov ne važi za lokalne izbore u gradovima sa manje od 3.500 stanovnika). Izborne liste se odbacuju ako ne ispunjavaju ovaj standard za opštinske izbore, izbore za Senat i izbore za Evropski parlament. Nasuprot tome, partijama se izriču novčane kazne ako ne kandiduju jednak broj žena i muškaraca na izborima za Narodnu skupštinu. Zakon 2000-493 dozvoljava razliku od dva procentna poena (51 do 49 %), ali za sve razlike veće od dva poena, partije gube određeni procenat finansijskih sredstava na koja imaju pravo iz javnih izvora koji je jednak polovini razlike u procentima kandidata muškaraca i žena. 2007. godine, ova kazna je povećana na 75% razlike, i stupila je na snagu 1. januara 2008. godine. Rezultati prvih izbora koji su održani marta 2001. godine u skladu sa novim pravilima ukazali su na znatan uticaj na opštinskom nivou time što je gotovo udvostručen broj žena na lokalnim funkcijama – sa 25 na 47 %. Ovi izbori poštovali su načelo proporcionalne zastupljenosti i od partija je traženo da predlože tri žene i tri muškarca bilo kojim redosledom na svakih šest kandidata, u suprotnom su mogli biti kažnjeni odbacivanjem liste. Za razliku od tih izbora, na izborima za Narodnu skupštinu koji su održani juna 2002. godine zabilježen je porast od samo 1,4 procenta, sa 10,9 na 12,3, gdje je još samo dodatni broj od 8 žena ušlo u Skupštinu. Na ovim izborima primijenjen je većinski izborni sistem sa dva izborna kruga. Zakon propisuje da partije kandiduju jednak broj žena i muškaraca u svim izbornim jedinicama u kojima učestvuju na izborima. Sve partije su na to odgovorile tako što su žene kandidovale uglavnom za poslanička mjesta koja je nemoguće dobiti, dok su kandidatima muškarcima davali prednost u „sigurnijim“ izbornim jedinicama. Uz to, veće partije su se jednostavno opredijelile da apsorbuju nastale gubitke finansijskih sredstava iz javnih izvora, koji nisu bili beznačajni: u svakoj godini saziva od 2002. – 2007. godine, socijalisti su izgubili više od 1,5 miliona eura, a Unija za narodni pokret skoro 4 miliona, oko 10 procenata svojih budžeta.26 Kada se ovo pažljivije razmotri može se zaključiti da je to bila loša izborna strategija: ako se uzmu u obzir karakteristike izbornih jedinica, žene kandidati pobjeđuju na izborima u jednakom procentu ili čak većem nego muškarci koji su već bili na funkcijama.27 Reagujući na opšti pritisak, međutim, mnoge partije – a naročito socijalisti – preduzeli su korake da kandiduju više žena i da ih rasporede u izborne jedinice u kojima mogu da pobijede, što je dovelo do povećanja zastupljenosti žena na 18,9 %. S obzirom na to da su druge države bile uspješnije u svojim inicijativama, ova brojka ostaje ispod prosjeka u Zapadnoj Evropi i pa je Francuska danas na 64. mjestu u svijetu, u odnosu na 59. mjesto koje je zauzimala prije uvođenja načela ravnopravnosti.

Kompletnu studiju možete pročitati na:

Komentariši

Upišite vaše podatke ispod ili kliknite na jednu od ikona da se prijavite:

WordPress.com logo

You are commenting using your WordPress.com account. Odjava /  Promijeni )

Twitter slika

You are commenting using your Twitter account. Odjava /  Promijeni )

Facebook fotografija

You are commenting using your Facebook account. Odjava /  Promijeni )

Povezivanje na %s